Rynek nielegalnych środków ochrony roślin: Zagrożenie dla upraw, konsumentów i uczciwej konkurencji
Warszawa – Nielegalne i podrobione środki ochrony roślin to prawdziwa zmora dla bezpieczeństwa żywności, naszego zdrowia, zwierząt i środowiska. Co gorsza, takie praktyki psują uczciwą konkurencję w rolnictwie. Szacuje się, że rynek tych lewych produktów to jakieś 14% całego rynku środków ochrony roślin w Unii Europejskiej. Problem jest transgraniczny, ale służby państwowe i organizacje branżowe walczą z nim na całego.
Skala i charakter problemu
Te nielegalne środki często zawierają substancje, które w UE są już wycofane z obrotu, albo składniki, których pochodzenia nikt nie zna. Działają jak chcą – czasem wcale, czasem niszczą uprawy, a czasem mogą zaszkodzić rolnikom i nam, konsumentom. Najgorzej jest, gdy trafiają do nas przez aukcje internetowe albo od handlarzy obwoźnych.
Europol w ramach operacji Silver Axe VIII skonfiskował ponad 2040 ton fałszywych lub nielegalnych środków ochrony roślin, aresztował 21 podejrzanych i zlikwidował linie produkcyjne. W Polsce Krajowa Administracja Skarbowa (KAS) w 2025 roku udaremniła wprowadzenie do obrotu 693 kg/L nielegalnych środków ochrony roślin na granicy i kolejne 1606 kg/L podczas kontroli wewnętrznych.
Co mówią eksperci
Małgorzata Bojańczyk, dyrektor Polskiego Stowarzyszenia Ochrony Roślin (PSOR), podkreśla, że problem nielegalnych środków ochrony roślin dotyka wszystkich: producentów, dystrybutorów, rolników i konsumentów. „Takie produkty mogą zawierać substancje wycofane w UE albo składniki nieznanego pochodzenia, a ich działanie może być nieprzewidywalne: od braku skuteczności po uszkodzenia upraw” – zaznacza.
Eksperci wskazują, że oryginalne produkty przechodzą wieloletnie, rygorystyczne badania, a podróbki są po prostu nieprzebadane. Stosowanie takich lewych środków może prowadzić nie tylko do utraty plonów, ale też do problemów w całym łańcuchu dostaw, utraty wiarygodności przez rolnika, a nawet do kłopotów z prawem.
Wpływ na branżę ubezpieczeniową
Rynek nielegalnych środków ochrony roślin to spore wyzwanie dla ubezpieczycieli, zwłaszcza jeśli chodzi o ubezpieczenia upraw i odpowiedzialność cywilną rolników.
- Ubezpieczenia upraw: Gdy rolnik używa nielegalnych środków, może stracić uprawy. W takiej sytuacji ubezpieczyciele mogą odmówić wypłaty odszkodowania, bo polisa zwykle nie obejmuje szkód wynikających z działań niezgodnych z prawem. Rolnik, który stosuje takie środki, ryzykuje brak rekompensaty za straty.
- Ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej: Nielegalne środki mogą stanowić ryzyko dla zdrowia ludzi i środowiska. Jeśli dojdzie do szkód osobowych lub środowiskowych, rolnik może być pociągnięty do odpowiedzialności cywilnej. Ubezpieczyciele mogą mieć problem z oceną ryzyka i ustaleniem odpowiedzialności, a w skrajnych przypadkach polisa OC może nie obejmować szkód wynikających z celowego lub rażąco niedbałego stosowania nielegalnych substancji.
- Ryzyko dla reputacji i stabilności rynku: Rozpowszechnienie nielegalnych środków wpływa na stabilność całego rynku rolno-spożywczego. Ubezpieczyciele, jako instytucje wspierające stabilność gospodarczą, są pośrednio narażeni na negatywne skutki destabilizacji rynku, takie jak wzrost liczby roszczeń z tytułu strat w produkcji rolnej, które mogą być trudne do przypisania konkretnym przyczynom.
Wpływ na klientów (rolników)
Dla rolników stosowanie nielegalnych środków ochrony roślin niesie ze sobą szereg poważnych konsekwencji:
- Straty ekonomiczne: Ryzyko utraty plonów lub ich zniszczenia jest znaczące. Nawet jeśli początkowo wydaje się, że zakup tańszych, nielegalnych produktów przyniesie oszczędności, to potencjalne straty mogą wielokrotnie przewyższyć początkowe korzyści.
- Problemy prawne: Używanie nielegalnych środków ochrony roślin jest przestępstwem i może skutkować sankcjami administracyjnymi i karnymi.
- Ryzyko zdrowotne: Nieznany skład chemiczny podrabianych produktów może stanowić zagrożenie dla zdrowia rolnika, jego rodziny, pracowników, a także konsumentów spożywających produkty rolne, które miały kontakt z tymi substancjami.
- Utrata wiarygodności i dopłat: Stosowanie nielegalnych środków może prowadzić do utraty zaufania ze strony odbiorców produktów rolnych oraz potencjalnie do utraty dopłat unijnych, które często są uzależnione od przestrzegania norm środowiskowych i bezpieczeństwa.
Działania prewencyjne i edukacyjne
W odpowiedzi na problem, ruszyła ósma edycja ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej „Kupując nielegalnie, szkodzisz wiele razy”. Kampania, realizowana przez PSOR, KAS, Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN) oraz Policję, pod patronatem Urzędu Patentowego RP, ma na celu zwiększenie świadomości rolników na temat ryzyk związanych z nielegalnymi środkami ochrony roślin.
Rolnicy są zachęcani do zakupu środków ochrony roślin wyłącznie z legalnych źródeł, od sprawdzonych dystrybutorów i zwracania uwagi na oryginalność opakowań i etykiet. W przypadku wątpliwości co do pochodzenia lub jakości produktu, zaleca się kontakt z odpowiednimi służbami kontrolnymi.